Geschiedkundig alfabet

Hedendaagse historie

Miniaturen hebben een lange, roemrijke geschiedenis. Bianca Snip nam de uitdaging aan om voor de abdij van Berne een hedendaags miniatuur alfabet te maken met respect voor de imposante historie van deze kunstvorm. Een proces dat in meerdere opzichten een zoektocht was naar een versmelting van oude en moderne technieken en inzichten. In het alfabet komen heden en verleden op verschillende manieren samen: in de uitwerking van de thema’s, in het ontwerp van de letters en in de toegepaste schildertechnieken. Met het eindresultaat ‘tekende’ drukkerij Berne voor hedendaagse historie binnen een eeuwenoude traditie.

Zicht op de kunstenares

Bianca Snip werkt sinds 1996 als zelfstandig illustrator en grafisch vormgeefster. Juist beide disciplines kwamen bij het ontwerpen en realiseren van het miniatuur alfabet  samen. Bij het ontwerpen van de lettervormen trad haar kennis en ervaring als vormgeefster duidelijk op de voorgrond. Het uitwerken van de afbeeldingen en het toepassen van oude schildertechnieken deden een beroep op haar beeldend vermogen als illustrator/kunstenares. Daarnaast speelde haar  inlevingsvermogen een grote rol bij het uitwerken van de afbeeldingen op de miniaturen.

Bianca Snip beheerst overigens een breed palet aan technieken en beeldende vormen. Ze beleeft veel voldoening aan vrij werk, zoals tekenen, schilderen, beeldhouwen en schrijven. Maar ook werk in opdracht, zoals illustreren en vormgeven, beschouwt zij als een uitdaging. Hoe divers haar werk ook is, er is een duidelijke rode draad zichtbaar: liefde voor haar vak en een groot beeldend vermogen met passie voor expressief en realistisch werk.

Moderne visie

Het miniatuur alfabet bestaat uit zesentwintig letters die stuk voor stuk een wezenlijk aspect van de geschiedenis van de abdij van Berne verbeelden. Iedere afzonderlijke letter vertelt een eigen verhaal. In samenspraak met de oud-abt van de abdij, Piet Al (schrijver, docent en geschiedkundige) is voor elke letter een of meerdere thema’s gekozen. Met respect voor het verleden zijn deze thema’s op moderne wijze vorm gegeven. Hedendaagse computertechnieken waren hierbij een belangrijk hulpmiddel om te experimenteren met verschillende vormen, contouren en verhoudingen. Elk miniatuur is namelijk opgebouwd uit meerdere afbeeldingen. Dat vergt een zorgvuldige balans in de compositie. Via computermatige fotomontages is gezocht naar de juiste combinatie van beelden én een goed evenwicht tussen eigentijdse en geschiedkundige elementen.

Monnikenwerk

Het maken van miniaturen was in de middeleeuwen letterlijk en figuurlijk monnikenwerk. Stap voor stap werd jarenlang gewerkt aan een verfijnd eindresultaat. Ook bij de totstandkoming van het miniatuur alfabet van de abdij van Berne is men stapsgewijs te werk gegaan. Gaandeweg dit proces kregen inhoud en werkwijze steeds concreter vorm.

De basis van het alfabet is gelegd met spontane, krullerige potloodschetsen, die nader uitgewerkt en vereenvoudigd zijn. Daarna zijn deze potloodschetsen in een volgende fase uitgewerkt tot strakke lettervormen om zo tot een eenduidige letterserie te komen. Deze lettervormen zijn omgezet naar letters met een dubbele lijnvoering. Vervolgens is een bijpassend kader ontworpen waarbinnen de letters geplaatst zouden worden. Deze schetsfase is afgesloten met het positioneren van de beeldelementen, die horen bij de thema´s van elk afzonderlijk miniatuur.

Vervolgens zijn alle letterontwerpen zorgvuldig overgezet, waarbij elk miniatuurdetail in potlood is uitgewerkt en ‘vertaald’ in inkt. Daarna is gezocht naar een bijpassende schildertechniek, waarmee het alfabet het beste tot zijn recht zou komen. Vanwege de kleurintensiteit en uitstraling is uiteindelijk gekozen voor oude schildertechnieken. Daarvoor is zelfgemaakte verf (eitempera) en 22,5 karaat bladgoud gebruikt. Ondanks moderne hulpmiddelen, zoals computer en (digitale) fotografie, was de totstandkoming van het miniatuur alfabet een arbeidsintensief en ambachtelijk proces.

Ambachtelijk meesterschap

De uitwerking van de miniaturen geeft duidelijk blijk van ambachtelijk meesterschap. Dankzij haar opleiding oude schildertechnieken, beheerst Bianca Snip de zogenoemde eitempera-techniek. Eitempera was de verf waarmee illumanitoren en kopiisten tot ongeveer in de zestiende eeuw handschriften verluchtigden. Hun werk heeft eeuwen later nog steeds een prachtige kleurintensiteit en grote zeggingskracht. Reden te meer om de verf voor de miniaturen van de abdij van Berne op dezelfde ambachtelijk wijze te maken. Daarvoor worden pure pigmenten vermalen tot fijn poeder en vermengd met eidooier dat als bindmiddel dient. Eidooier geeft het langst houdbare resultaat en zorgt voor een watervast oppervlak met lichte glans, dat de basis vormt voor kleurechtheid en –intensiteit.

Dankzij eitempera kunnen meerdere kleurlagen over elkaar worden aangebracht zonder dat de verschillende kleuren modderig worden. Dat eitempera ook letterlijk lang houdbaar resultaat geeft, bewijst het feit dat ook Botticelli, Michelangelo en Leonardo da Vinci deze techniek toepasten. Hun schilderingen hebben eeuwen later op geen enkele manier aan uitstraling ingeboet. Eveneens in navolging van de middeleeuwse illumanitoren is bladgoud toegepast. Dit wezenlijke detail zorgt voor een nog grotere herkenbaarheid van de miniaturen en geeft ze een rijke uitstraling. Met de keuze voor ambachtelijke technieken is het miniatuur alfabet van de abdij van Berne in een waardevolle traditie geplaatst.

Oog voor detail

Miniaturen zijn van oudsher ‘juweeltjes met een verborgen schat’. De toeschouwer wordt op het eerste gezicht geconfronteerd met een rijke, weelderige letter. Bij nadere beschouwing herbergen historische miniaturen een schat aan afbeeldingen én informatie.

Vanzelfsprekend moesten deze karakteristieken nadrukkelijk terug komen in het miniatuur alfabet van de abdij van Berne. Inhoudelijk blijkt dit vooral uit de verschillende onderwerpen die in het alfabet verwerkt zijn. Wie gedetailleerd de miniaturen bestudeert, ontdekt een schat aan informatie uit de geschiedenis en het leven van de abdij.

Oog voor detail heeft ook op andere fronten een wezenlijke bijdrage geleverd aan de uitstraling van het alfabet. Door nauwkeurig oude schildertechnieken toe te passen, is het alfabet nadrukkelijk en herkenbaar verbonden met de eeuwenoude traditie van miniaturen. Een andere belangrijke verdienste is dat het alfabet  als één geheel – bijna als een familie – naar buiten treedt. Door te kiezen voor een eenduidige lijnvoering, verhouding en inkadering verwierf het alfabet een eigen karakter.

Vermeldenswaardig is dat verschillende details van het alfabet afgeleid zijn uit details van het interieur van de abdij. Zo zijn bijvoorbeeld de krullen van de letters geïnspireerd op gietijzeren ornamenten die zich bevinden op een schouw in het slotje van de abdij. Daarmee zijn deze unieke miniaturen in alle opzichten een lust voor het oog en zowel in thematiek, techniek als decoratie op symbolische wijze met de abdij verbonden.